Naczelna Rada Pismoznawcza

Vademecum Pismoznawcy

W ramach opracowywania standardów eksperckiego opiniowania Naczelna Rada Pismoznawcza prowadzi cykliczne obrady na temat aktualnej problematyki dziedziny pismoznawstwa.

W wyniku obrad m.in. opracowywane są dokumenty mające na celu rozwój branży w kraju, a także wyznaczenie zasad przeprowadzania badań, niezbędnych elementów raportu z nich (opinii pisemnej), ram kwalifikacji zawodu pismoznawcy, kryteriów dla oceny kwalifikacji osób opiniujących. 

W wyniku dotychczasowych obrad (wrzesień 2019, luty 2020) zostały opracowane poniższe dokumenty, stanowiące podstawy pracy pismoznawcy i kandydatów na nich. 

NRP w ramach rozwoju dziedziny i ujednolicania ram merytorycznych i zasad eksperckiego opiniowania opracowała Kodeks pracy pismoznawcy. Dokument ten zawiera zarówno wytyczne dotyczące kwalifikacji dających uprawnienia do wykonywania zawodu, jak również zasady rzetelnego wykonywania zawodu, czy kryteria pełnego, jasnego, wewnętrznie spójnego opiniowania. Powyższe ma na celu wyznaczenie zasad pracy w środowisku pismoznawców, opracowanie ram merytorycznych, które pozwolą ustalić, które badania i wynikające z nich opinie zostały przeprowadzone w sposób prawidłowy, pełny, jasny. Zbiór takich zasad jest kluczowy dla wyznaczenia i utrzymania standardów jakościowych badań i opinii pismoznawczych wykorzystywanych w postępowaniach jako dowód.

NRP w ramach rozwoju dziedziny i ujednolicania ram merytorycznych, w oparciu o stworzony w latach 1984 – 1989 przez Jesienną Szkołę Empiryczną „Katalog graficznych cech pisma ręcznego” i współczesne możliwości badawcze opracowała aktualny zasób zjawisk graficznych niezbędnych do zmierzenia i przeanalizowania w ramach rzetelnego i prawidłowego prowadzenia jakichkolwiek analiz pismoznawczych.

Opracowany przez ekspertów pismoznawców NRP „Wykaz cech graficznych pisma ręcznego” zawiera wszystkie możliwe i obowiązkowe do sprawdzenia zjawiska graficzne, które wyszczególnia współczesne pismoznawstwo i rozwój technologiczny.

Uchwałą Członków NRP eksperci zgodnie ustalili, że zasób ten wskazuje na obowiązkowe do zbadania cechy, które dla całego zbioru badanego materiału wyniki należy porównawczo przedstawić w treści opinii, jako tok badań dających podstawy do wnioskowania.

Badania pismoznawcze, które nie będą zawierały opracowanego Wykazu cech graficznych pisma ręcznego oznaczać będą pracę niepełną i niezgodną z wytycznymi merytorycznymi. Powyższe ma na celu ujednolicenie ram merytorycznych, które pozwolą ustalić, które badania i wynikające z nich opinie zostały przeprowadzone w sposób prawidłowy, pełny, jasny.

Zbiór taki jest kluczowy dla wyznaczenia i utrzymania standardów jakościowych badań i opinii pismoznawczych wykorzystywanych w postępowaniach jako dowód.

NRP w oparciu o znany z literatury przedmiotu „Katalog cech graficznych paraf” i współczesne możliwości badawcze opracowała aktualny zasób zjawisk graficznych paraf niezbędnych do zmierzenia i przeanalizowania w ramach rzetelnego i prawidłowego prowadzenia jakichkolwiek analiz pismoznawczych. Opracowany przez ekspertów pismoznawców NRP „Wykaz cech graficznych paraf” zawiera wszystkie możliwe i obowiązkowe do sprawdzenia zjawiska graficzne grafizmów skróconych i nieczytelnych, które wyszczególnia współczesne pismoznawstwo i rozwój technologiczny.

Kto pyta, nie błądzi

Odpowiadając na to pytanie na wstępie należy wyjaśnić, czym w ogóle jest pismo. Otóż pismo jest jedną z form wyrażania myśli człowieka. Jednocześnie pełni rolę odzwierciedlenia mowy, środka przekazu, jak i nośnika informacji. Pismo zapewnia trwałość wiedzy, dzięki której dziś jasne jest dla nas, że na przestrzeni wieków kolejno rozwijały się różne rodzaje pisma. Ewolucja wskazuje na pismo piktograficzne, ideograficzne, analityczne, fonetyczne, sylabiczne i alfabetyczne. To ostatnie stanowi obecnie najbardziej powszechnie stosowane pismo. Ma ono uproszczoną formę, konkretność i szybkość przekazu. Z uwagi na to, że termin „pismo” uznawany jest za powszechnie rozumiany rzadko bywa jednoznacznie definiowany w publikacjach. Słownikowa definicja wskazuje, że jest to „1. zespół znaków graficznych w postaci liter składających się na dany alfabet, a także: to, co zostało napisane, wyrażone takimi znakami; 2. czasopismo, gazeta lub jakikolwiek inny podobny tekst napisany ręcznie lub maszynowo”.

Niezależnie od definicji słownikowej warto zauważyć, że w praktyce pojęcie to używane jest w dwóch znaczeniach: szerokim i wąskim.
Według pierwszego z nich pismo to ogół znaków służących do zapisu i utrwalenia przekazu mówionego, a więc i znaki tworzące podpisy, a według drugiego termin ten nie obejmuje podpisów. Jednakże ze względu na brak jednoznacznej terminologii w praktyce używa się tego pojęcia w obu przypadkach, co z reguły nie wywołuje nieporozumień, gdyż najczęściej znaczenie dokładne wynika z kontekstu, w jakim użyto sformułowania. W ślad za tym i w niniejszej analizie przyjęto konwencję znaczenia „pisma” w ujęciu szerokim.

Istotnym aspektem wyjaśnienia pojęcia „pismo” jest podkreślenie dynamiki procesu pisania. Wiąże się on ze złożoną jednoczesną aktywnością motoryczną i neurologiczną, w której swoje role odgrywają układ ruchu, czucia, wzroku, mowy. Z powyższego można wnioskować, że pismo ręczne jest graficznym przełożeniem mowy, na którego obraz mają wpływ okoliczności psycho – motoryczne. Tak, jak unikalny jest sposób funkcjonowania każdego człowieka tak niepowtarzalny jest obraz tego, co tworzą we wspólnym procesie pisania wszystkie układy jak i okoliczności zewnętrzne. Te zindywidualizowane czynniki powodują, że pismo ręczne jest ściśle charakterystyczne dla każdego z nas. Powyższe ma związek z warstwą graficzną pisma, która jest jedną z czterech, jakie poddaje się badaniom pisma ręcznego. Wyróżnia się następujące warstwy: graficzną, językową, treściową, techniczną, ale warstwa graficzna to jedyna, która jest ściśle indywidualna, nie powtarza się u innych osób. Ma ona związek z procesem personalizacji pisma, który na pewnym etapie jego rozwoju przybiera odrębne formy, zróżnicowanie poszczególnych cech pisma. Piśmie pojawiają się i utrwalają się zespoły cech, które powodują, że grafizm każdej z osób jest inny. Ta warstwa jest szczególnie istotna w badaniach kryminalistycznych, jednakże obecne badania dokumentów przewidują także analizę kolejnej z wymienionych warstw pisma, którą jest ta językowa. Proces nauki języka i przyjęcia go za swój zależy od takich czynników, jak wykształcenie, wykonywany zawód, środowisko życia, zainteresowania. Analiza właściwości języka, a więc stylu, składni, zasobu słów itp. często umożliwia wytypowanie chociażby grupy osób, do której należy autor pisma, a w przypadkach, gdy grono to jest wąskie nawet indywidualne wskazanie. Analiza językowa wiąże się z kolejną z warstw pisma, czyli warstwą treściową, która jest wyrażana poprzez użyty język. Inny aspekt ma natomiast warstwa techniczna, która obejmuje cechy podłoża (rodzaj, wiek, rodzaje uszkodzeń, itp.), cechy pasty kryjącej (rodzaj, czas, sposób naniesienia) oraz cechy środka pisarskiego (rodzaj, jakość, sposób posługiwania się nim).

Proces indywidualizacji pisma znajduje swe odzwierciedlenie w cechach graficznych. W ogólnym ujęciu cechą jest właściwość danej rzeczy, zjawiska lub osoby. Pod pojęciem „cecha pisma” należy więc rozumieć właściwości pisma, jego charakterystyczne elementy, które przedstawia zbiór w postaci Wykazu cech graficznych pisma ręcznego. W nim od ogółu do szczegółu znajdują się takie wartości jak: typ pisma, jego stopień wyrobienia, sposób wykonania, a także bardziej drobiazgowo jak wielkość, szerokość znaków, nachylenie, tempo pisania, odstępy między wyrazami czy wierszami, siłę i równomierność nacisku, sposób kreślenia znaków diakrytycznych, proporcje wysokości elementów grafizmu, kształt wiersza, budowę znaków, rodzaj wiązań, elementy dodatkowe, .…
Badanie pisma ręcznego polega na, przy zastosowaniu odpowiedniej metodologii, zmierzeniu/przeanalizowaniu wyników wszystkich tych cech zarówno dla materiału kwestionowanego, jak i dla porównawczego. Tylko sprawdzenie wszystkich tych właściwości dla wyników dla obu tych grup pozwoli dać pełne, rzetelne wnioski. W badaniu pisma ręcznego oprócz niezbędnego do analizy zasobu zjawisk graficznych niezbędnym jest uwzględnienie aspektu fluktuacji cech graficznych. Zgodnie z definicją, którą przytoczyliśmy już wcześniej: pismo ręczne jest graficznym przełożeniem mowy, na którego obraz mają wpływ okoliczności psycho – motoryczne. To właśnie te okoliczności psycho – motoryczne są zmiennymi warunkującymi fluktuację pewnej grupy cech pisma ręcznego. Jak wspominaliśmy wcześniej, proces powstawania pisma ręcznego, to praca układu neurologicznego i motorycznego. Jakiekolwiek zaburzenie pracy któregoś z nich musi mieć skutek w efekcie pracy, czyli obrazie graficznym pisma. W psychologii oczywista jest zasada wzajemnego oddziaływania: bodźców zewnętrznych na nasze wnętrze, i odwrotnie tego, co dzieje się w naszym wnętrzu skutkując ujawnieniem się na zewnątrz w sposobie bycia, gestach, dynamice i sposobach działania, wyglądzie. Podobnie każde przeżycie, uczucie, każda myśl, która przyczynia się do kształtowania charakteru człowieka wyraża się we wszelkiej jego działalności, a więc i w piśmie. Jeżeli zostało to wyrażone i utrwalone w piśmie, istnieją sposoby, dzięki którym można je odczytać. Znajomość analizy psychografologicznej pozwala odróżnić odmienne cechy pisma jako wynik różnych okoliczności psycho – fizycznych od tych tych cech, które wskazują na fałszerstwo.

Poprawnie wykonane badanie pisma ręcznego polega zatem na czynności pomiarowej właściwości określonych w Wykazie cech graficznych pisma ręcznego i analizie wyników uwzględniając aspekt naturalnej fluktuacji cech pisma ręcznego. Badanie pisma ręcznego to czynność interdyscyplinarna łącząca takie aspekty jak: grafometrię (pomiary znaków), pismoznawstwo (znajomość metodologii badań), kryminalistykę (umiejetność wskazania cech sfałszowanego pisma), psychologię (rozumienie wpływu emocji na funkcjonowanie organizmu), medycynę (wiedza o wpływie chorób na pracę mózgu). Każdy z tych elementów w równym stopniu składa się na poprawnie i rzetelnie wykonane badanie pisma ręcznego.

Termin „grafologia” wywodzi się z języka greckiego (graphein – pisać, logos – nauka) i w dosłownym tłumaczeniu znaczy nauka o pisaniu/piśmie. Podstawowa definicja zawarta w Wielkiej Ilustrowanej Encyklopedii Powszechnej Gutenberga z 1938 roku prawidłowo opisuje grafologię w szerszym, bo interdyscyplinarnym znaczeniu, jako „wiedzę o warunkach fizycznych i psychicznych powstawania pisma”. Definicja ta – mimo, że sprzed ponad 80 lat – trafnie i w pełni oddaje współczesne wnioski pismoznawstwa, które jasno wskazują, że pismo ręczne jest graficznym przełożeniem mowy, na którego obraz mają wpływ okoliczności psycho – motoryczne. 

Wnioski te wyodrębniły następujące nurty grafologii: 

a) Grafologia kryminalistyczna – znajduje zastosowanie głównie w pracy organów wymiaru sprawiedliwości, dla potrzeb których biegli grafolodzy dokonują pomiarów cech pisma kwestionowanego i porównawczego w celu wykonania badań identyfikacyjnych bądź eliminacyjnych i wydania ekspertyzy w zakresie autentyczności, jednorodności grafizmów.

b) Grafologia psychologiczna – inaczej nazywana psychografologią, dotyczy analizy osobowości człowieka na podstawie dokładnego badania elementów jego odręcznego pisma, w związku z istnieniem zależności pomiędzy psychiką, charakterem człowieka, a jego pismem ręcznym. Znajduje zastosowanie w psychologii (terapie, np. grafoterapia), zarządzaniu zasobami ludzkimi (rekrutacja, selekcja, ocena ewaluacji pracownika), naukach społecznych.    

c) Grafologia kliniczna – badanie pisma ręcznego patologicznego, do którego zalicza się: 

  • pismo osób zmagających się z chorobami głownie neurologicznymi, psychicznymi zmieniającymi grafizm, np. Parkinsona, Alzheimera, stwardnienie rozsiane; schizofrenia, zaburzenia psychiczne;
  • pismo osób po urazach, udarach (wymagających rekonwalescencji i ponownej nauki pisania ręcznie);
  • pismo osób starszych (pismo starcze);   
  • pismo wskazujące na psychopatologię procesu powstania grafizmu (badanie stanu psychofizycznego w chwili sporządzania pisma), np. W wyniku znajdowania się w stanie odurzenia, w okolicznościach silnie stresujących/wywołujących lęk, pod presją.

Człowiek posiada zdolność „wpływania” na obraz swojego pisma. Często pojawia się pytanie – jaki jest charakter człowieka, jeżeli np. jednego dnia pochyla pismo w prawo, a następnego pisze np. pismem prostym? Rzeczywiście, tak jak wówczas, gdy ulegamy chwilowym emocjom zmienia się nasza mimika czy tembr głosu, mogą zmieniać się też cechy pisma, niemniej jednak każdy rękopis posiada cechy, które pozostają niezmienne niezależnie od stanu psychofizycznego i to one decydują o charakterze człowieka. Indywidualne właściwości danego organizmu, takie, jak stan zdrowia, stan układu nerwowego, oddziałują w sposób istotny na pismo. Jest ono efektem „bardzo złożonej aktywności zdeterminowanej współpracą szeregu mechanizmów: ruchowego, czuciowego, wzrokowego, jak również składnika wyższego rzędu związanego z czynnością mowy, zdolnością rozumienia symboli językowych, pisania tych symboli i układania ich w zdania”. Pismo jako wytwór procesów psychofizjologicznych całego organizmu ludzkiego, stanowi odzwierciedlenie funkcji intelektualnych i sprawności układu ruchowego. W procesie powstawania pisma bierze udział decydent (tj. wyspecjalizowane partie kory mózgowej) oraz realizator (tj. układ ruchowy: narząd ruchu, neuron ruchowy obwodowy, neuron ruchowy ośrodkowy, układ pozapiramidowy, móżdżek). Każdy z tych układów stanowi wysoko zorganizowany twór neurofizjologiczny, czuły na wszelkie uszkodzenia i reagujący na nie zaburzeniami ruchowymi. Te z kolei przekładają się na obraz pisma powodując zaburzenia graficzne przejawiające się na przykład: w dużych odstępach międzywyrazowych. Jedna z definicji mówi, że pismo jest poczynionym na papierze przez mięśnie znakiem centrów psychicznych. Znajdują się one w rdzeniu mózgowym i w korze mózgowej, z której inicjowane są wszystkie ruchy zgodnie z wolą człowieka, w tym te umożliwiające akt pisania. Z czasem, w wyniku ćwiczeń ruchy stają się automatyczne i przechodzą do systemu motorycznego kierowanego przez rdzeń mózgowy. W owych centrach leżą dwa ośrodki, które mają szczególne znaczenie dla procesu pisania – pallidum i striatum. Gdy są one wyłączone, uszkodzone lub poddane wpływom silnych bodźców (jak np. w sytuacji odurzenia, braku/ograniczenia świadomości, presji, lęku, stresu) zmienia się cała nasza motoryka. Odpowiednio do ich funkcjonowania powstają cztery typy pisma: typ pallidarny, striarny, kortykalny i subkortykalny. Wiedza o tych typach pisma i zakresach ich zaburzeń pozwala ustalić stan emocjonalny czy stan zdrowia/świadomości w chwili sporządzania pisma. Zakres ten dotyczy najbardziej zaawansowanej specjalizacji grafologii, czyli grafologii klinicznej.

Aktualne metody pomiarów grafometrycznych pisma pozwalają na badanie autentyczności grafizmów z dokumentów z kopii/skanów. Powszechne przekonanie o niezbędności oryginału do badań nad autentycznością grafizmów wynika z faktu, że w przeszłości jedną z cech pisma, tj. nacisk, mierzono poprzez dotykanie kartki w celu oceny stopnia wyżłobienia śladów środka pisarskiego na kartce. Technika ta nie była pomiarem, lecz oceną osoby dokonującej badań. Należy przy tym dodać, że była to ocena subiektywna a nie obiektywna, gdyż dla jednej osoby nacisk był np. mocny, a dla innej osoby, która miała większe doświadczenia, nacisk oceniała np. jako jedynie umiarkowany. Rozwój dziedziny badań pisma ręcznego sprowokowany okolicznościami, w których niezwykle często (w wyniku zdarzeń losowych jak i celowo utraconych) nie ma oryginałów dokumentów, dał możliwość dokonywania pomiarów nacisku pisma oceniając jego nie tylko siłę, ale i pozostałe trzy cechy wskazane w Katalogu cech graficznych pisma ręcznego. Dodatkowo należy wskazać, że te pozostałe cechy są mierzalne, a nie oceniane jak w przypadku siły nacisku. Pomiarów dla cech nacisku dokonuje się z wykorzystaniem oprogramowania komputerowego, lup, odpowiedniego oświetlenia. Cechy te widoczne są zarówno w oryginale i jak i kopii. Oryginały dokumentów są niezbędne do ustalenia ingerencji fałszerskiej polegającej na fotomontażu dokumentu z grafizmem autentycznym pochodzącym z innego dokumentu. W innych przypadkach badanie z kopii daje pełne możliwości ustalenia cech identyfikacyjnych dla probanta, które są podstawą do oceny autentyczności pisma.

Więcej na temat możliwości badania pisma z kopii znajduje się w opinii prawno – kryminalistycznej dostępnej do pobrania w zakładce Publikacje.

W procesie badania pisma ręcznego wyróżnia się następujące materiały: 

A) Materiał kwestionowany – dokument, co do którego dla jakiejś z uprawnionych do sprawy strony istnieją wątpliwości, które w toku badań należy wyjaśnić. Powszechnie dokumenty takie nazywa się „dowodowymi”, co jednakże jest błędem, gdyż tylko te dokumenty, których badania wykażą wnioski, których użycie jest zasadne w postępowaniu, stanowią dowód (materiał dowodowy). Dokumenty, co do których są wątpliwości/kwestie do rozstrzygnięcia w toku badań to dokumenty kwestionowane.

B) Materiał porównawczy – dokumenty z odręcznymi próbkami pisma, co do których nie ma wątpliwości, że zostały sporządzone przez wskazaną osobę. W badaniach porównawczych służą jako baza, do której porównuje się cechy graficzne z dokumentu kwestionowanego. Wyróżnia się następujące grupy materiału porównawczego: 

  1. wpływowy – nakreślony na potrzeby badań, na polecenie np. organu zlecającego badania, najczęściej o treści tożsamej z kwestionowaną;
  2. bezwpływowy – nakreślony swobodnie, o treści dowolnej;

* bezwpływowy niezwiązany ze sprawą – dokumenty dotyczące różnych spraw i dziedzin życia, które nie mają związku ze sprawą dotyczącą badań; 

* bezwpływowy związany ze sprawą – dokumenty sporządzone w związku ze sprawą, w której teraz prowadzone są badania, np. w toku postępowania osoba sporządzała pisma do sądu; podpisy z tych pism mogą posłużyć jako materiał porównawczy, ale w związku z tym, że dotyczą sprawy określa się je jako bezwpływowe (bo nakreślone bez czyjegoś polecenia) związane ze sprawą. 

Ze względów oczywistych w sprawach spadkowych możliwe jest badanie tylko na podstawie materiału bezwpływowego niezwiązanego ze sprawą. Choć jest to oczywiste, to bywa, że argument o braku tego materiału stanowi zarzut do sporządzanych przez biegłych grafologów opinii, wyjaśnimy zatem, że nie ma możliwości, aby osoba, której testament bada się sporządzała pisma w postępowaniu spadkowym po sobie, ani żeby nakreśliła próbkę pisma na polecenie. 

Materiał bezwpływowy niezwiązany ze sprawą uznaje się za najbardziej rzetelny i bezstronny. Materiał jakkolwiek związany ze sprawą, a tym bardziej wpływowy (w trakcie kreślenia, którego osoba pisząca choćby z uwagi na okoliczności stresu, czy innych emocji wynikających ze składania prób pisma do badań, nie wspominając o zdarzających się próbach celowego maskowania pisma), wpływa na jego obraz zniekształcając cechy motoryczne pisma.

Materiał kwestionowany, to dokument, co do którego dla jakiejś z uprawnionych do sprawy strony istnieją wątpliwości, które w toku badań należy wyjaśnić. Powszechnie dokumenty takie nazywa się „dowodowymi”, co jednakże jest błędem, gdyż tylko te dokumenty, których badania wykażą wnioski, których użycie jest zasadne w postępowaniu, stanowią dowód (materiał dowodowy). Dokumenty, co do których są wątpliwości/kwestie do rozstrzygnięcia w toku badań to dokumenty kwestionowane.

Lingwistyka kryminalistyczna (ang. Forensic Linguistics) to dział zajmujący się wszelkiego typu analizami językowymi, które są wykorzystywane w sprawach sądowych i postępowaniach prokuratorskich (m.in. w sprawach dotyczących stalkingu, cyberstalkingu, badania anonimów, plagiatów, ustalania autorstwa tekstów, naruszania dóbr osobistych, nawoływania do nienawiści itp.). Opiera się ona na „kryminalistycznym śladzie językowym”, który polega na tym, że język każdego użytkownika charakteryzuje określony zespół cech (jednostkowych właściwości) znamionujących mowę (styl wypowiedzi) danej osoby. Na podstawie wzorców użycia różnych elementów językowych (ortografii, interpunkcji, leksyki, cech fleksyjnych, składniowych, frazeologicznych itp.) określa się cechy idiolektu autora. Oprócz określenia cech idiolektu, bada się również frekwencję określonych jednostek występujących w tekście (badania stylometryczne). 

Zasada „niepowtarzalności kodu językowego” (ang. „uniqueness of encoding”) opiera się na zespole czynników, które w swej niepowtarzalnej kombinacji budują język danej osoby. Tymi czynnikami są: wiek, płeć, stan zdrowia, przynależność społeczna, poziom edukacji, wykonywany zawód, pochodzenie geograficzne, przynależność terytorialna, doświadczenie życiowe. Cały ten zespół czynników buduje idiolekt osobniczy, który analizuje się z punktu widzenia: błędów językowych, form gramatycznych, interpunkcji i ortografii, użycie parentez, podkreślanie elementów w kontekście, użycie pytań retorycznych, skonwencjonalizowanych zwrotów, substytutów  komponentów niewerbalnych w kontekście i w jakich miejscach się pojawiają, użycie cudzysłowu apostrofowego, użycie powtórzeń, pojawienia się w tekstach synonimów (jakich?).